Wpis do ewidencji zabytków bez zawiadomienia – co dalej?

W grudniu 2025 r. właściciel pewnego domu zapytał konserwatora zabytków w Nowym Targu, czy jego budynek jest w ewidencji zabytków. Usłyszał, że jest. Była to pierwsza informacja o wpisie, jaką dostał. Karta ewidencyjna powstała w listopadzie 2017 r.

Uzasadnienie wartości zabytkowej sprowadzało się do jednego stwierdzenia: budynek powstał w II ćwierci XX wieku. Tymczasem w 2003 r. wymieniono pokrycie dachu, a do budynku dobudowano przybudówkę.

W kwietniu 2026 r. WSA w Krakowie stwierdził bezskuteczność włączenia karty do ewidencji wojewódzkiej (II SA/Kr 120/26).

Jeśli jesteś w podobnej sytuacji, ten wyrok i kilka innych sporo mówią o Twoich szansach. Sporo, ale nie wszystko – o ograniczeniach też napiszę.

Spis treści:

• Co zmienił wyrok TK z 2023 r. w sprawie ewidencji zabytków
• Gminna czy wojewódzka ewidencja zabytków – którą zaskarżyć?
• Co sąd uznał za wadę karty ewidencyjnej
• Czy wpis sprzed kilku lat też można podważyć?
• Czy konserwator może „poprawić” kartę po fakcie?
• Kiedy masz szansę na wykreślenie budynku z ewidencji zabytków
• Jak zaskarżyć wpis do ewidencji zabytków – krok po kroku
• Co bym zrobił na Twoim miejscu
• Najczęstsze pytania
• Wpis nie zniknie sam

Co zmienił wyrok TK z 2023 r. w sprawie ewidencji zabytków

W maju 2023 r. Trybunał Konstytucyjny uznał, że przepis pozwalający ująć nieruchomość w gminnej ewidencji zabytków bez gwarancji ochrony prawnej dla właściciela jest niezgodny z Konstytucją (P 12/18).

Literalnie wyrok dotyczył tylko obiektów, które do gminnej ewidencji wyznaczył wójt w porozumieniu z konserwatorem. Ministerstwo kultury podkreślało, że nie obejmuje zabytków przepisanych z rejestru albo z ewidencji wojewódzkiej.

Sądy poszły dalej. Według NSA standard z wyroku TK trzeba stosować odpowiednio także do ewidencji wojewódzkiej. Przesłanki ujęcia w obu ewidencjach są zasadniczo te same.

Dla właścicieli to kluczowe. Bez tego rozszerzenia wyrok TK pomijałby wszystkie wpisy, które gmina tylko przepisała z ewidencji konserwatora.

Gminna czy wojewódzka ewidencja zabytków – którą zaskarżyć?

Jeśli budynek jest w ewidencji wojewódzkiej, wójt musi ująć go w gminnej. Sąd w ww. sprawie wskazał wprost, że włączenie do ewidencji wojewódzkiej skutkuje włączeniem do gminnej.

Wniosek praktyczny: jeśli źródłem jest ewidencja wojewódzka, skarżysz czynność konserwatora. Skarga na samo przepisanie wpisu przez gminę ma słabe podstawy, bo wójt nie miał wyboru. Włączenie karty do ewidencji wojewódzkiej sądy traktują jako czynność, która podlega ich kontroli.

Jeśli budynek trafił do gminnej ewidencji bez ewidencji wojewódzkiej – z inicjatywy wójta – skarżysz czynność wójta. Tu wyrok TK działa wprost.

Co sąd uznał za wadę karty ewidencyjnej

Konserwator bronił się, że w 2017 r. włączenie karty do ewidencji nie podlegało Kodeksowi postępowania administracyjnego, więc nie musiał prowadzić szczegółowych wyjaśnień.

Sąd przyznał, że kpa nie ma tu zastosowania. Uznał jednak, że to nie zwalnia konserwatora z analizy, dlaczego obiekt jest zabytkiem, i z udokumentowania tej analizy. Do ewidencji może trafić tylko obiekt spełniający ustawową definicję zabytku. W aktach nie było żadnej dokumentacji, a zdjęcia nie pozwalały nawet zidentyfikować budynku.

Uwaga na jedno: sąd nie rozstrzygnął, czy budynek jest zabytkiem. Stwierdził, że konserwator tego nie wykazał. Bezskuteczność wynikała z braku uzasadnienia i dokumentacji, a nie z samego braku zawiadomienia. Konserwator może sporządzić nową, rzetelną kartę.

Dlatego w takiej sprawie patrzyłbym przede wszystkim na kartę. Brak zawiadomienia to argument. Ale karta z jednym zdaniem i zdjęciem fragmentu ściany to argument, którego organ nie ma jak odeprzeć.

Czy wpis sprzed kilku lat też można podważyć?

Tak. NSA wskazuje, że sądy muszą uwzględniać wyrok TK także przy wpisach dokonanych przed jego ogłoszeniem. Wpis dokonany w procedurze, która nie zapewniała właścicielowi udziału, jest wadliwy.

Stare karty ewidencyjne weszły do ewidencji wojewódzkiej z mocy prawa. Obowiązek zawiadamiania o nowych kartach pojawił się w rozporządzeniu w 2019 r. Według sądów obowiązek informowania właściciela wynikał jednak z Konstytucji także wcześniej.

W tym samym kierunku orzekał WSA w Łodzi w serii wyroków z września 2025 r.

Czy konserwator może „poprawić” kartę po fakcie?

Sądy nie uznają, że późniejsze uzupełnienie dokumentów naprawia wadliwą procedurę.

Nie znaczy to, że budynek zniknie z ewidencji na zawsze. Konserwator może przeprowadzić procedurę od nowa – tym razem z Tobą. Ale wtedy masz wpływ na to, co znajdzie się w karcie.

Kiedy masz szansę na wykreślenie budynku z ewidencji zabytków

Warto działać, jeśli:

• nie dostałeś zawiadomienia o zamiarze włączenia karty, a o wpisie dowiedziałeś się po fakcie,
• karta nie zawiera merytorycznego uzasadnienia – jedno zdanie o dacie powstania to za mało,
• zdjęcia nie pokazują całego budynku albo nie pozwalają go zidentyfikować,
• opis w karcie nie odpowiada stanowi budynku: przebudowy, wymiany, dobudowy,
• wpis do gminnej ewidencji wynika z wpisu do wojewódzkiej, który sam był wadliwy.

Trudniej, jeśli brałeś udział w procedurze i mogłeś zająć stanowisko – nawet jeśli wtedy nie zdawałeś sobie sprawy z jej znaczenia.

Jak zaskarżyć wpis do ewidencji zabytków – krok po kroku

Krok 1 – zbierz dokumenty

Od konserwatora: kartę ewidencyjną z ewidencji wojewódzkiej. Od gminy: kartę adresową i zarządzenie o ujęciu w gminnej ewidencji. Do tego zawiadomienia, jeśli były. Zapisz dzień, w którym dowiedziałeś się o wpisie.

Krok 2 – skarga do WSA w ciągu 30 dni

Skargę wnosisz w ciągu 30 dni od dnia, w którym dowiedziałeś się o wpisie. Nie musisz wcześniej wzywać organu do usunięcia naruszenia prawa – ten obowiązek zniesiono. Skargę składasz za pośrednictwem organu, którego czynność skarżysz.

Spóźnioną skargę sąd rozpozna tylko wtedy, gdy uchybienie terminu nastąpiło bez Twojej winy, a ocenia to surowo.

Krok 3 – wyrok WSA

Sąd może stwierdzić bezskuteczność włączenia karty do ewidencji.

Krok 4 – ewentualna skarga kasacyjna do NSA

Jeśli WSA oddali skargę, możesz wnieść skargę kasacyjną. Jeśli ją uwzględni – skargę kasacyjną może wnieść konserwator.

Co bym zrobił na Twoim miejscu

Najpierw policzyłbym termin. Od dnia, w którym się dowiedziałeś – nie od daty wpisu. W sprawie, o której wspomniałem na początku, karta miała osiem lat, a sąd i tak rozpoznał skargę merytorycznie.

Potem przeczytałbym dokładnie kartę. Jeśli jest tam mało konkretów/jest lakoniczna – działałbym.

Jeśli jeszcze nie wiesz, co wpis zmienia w Twoich planach budowlanych, zacznij od tekstu „Gminna ewidencja zabytków – skutki wpisu”.

Najczęstsze pytania

Czy przed skargą muszę wezwać konserwatora do usunięcia naruszenia prawa?

Nie. Ten obowiązek zniesiono.

Od kiedy liczy się 30 dni na skargę?

Od dnia, w którym dowiedziałeś się o wpisie. Nie od daty samego wpisu.

Czy wyrok TK dotyczy ewidencji wojewódzkiej?

Literalnie nie, ale NSA stosuje jego standard odpowiednio także do ewidencji wojewódzkiej.

Czy po wygranej budynek na pewno zniknie z ewidencji?

Czynność wpisu traci skutek, ale sąd nie przesądza, że budynek nie jest zabytkiem. Konserwator może przeprowadzić procedurę ponownie – tym razem rzetelnie i z Twoim udziałem.

Wpis nie zniknie sam

Przypomni o sobie przy pierwszym wniosku o pozwolenie na budowę, kiedy konserwator dostanie Twój projekt do uzgodnienia. Termin na skargę biegnie od dnia, w którym dowiedziałeś się o wpisie. Jeśli to było niedawno, zostało Ci mniej niż 30 dni.

Wpis nie stanowi porady ani opinii prawnej. Ma charakter wyłącznie informacyjny i stanowi wyraz poglądów autora. Autor nie ponosi odpowiedzialności za skutki decyzji podejmowanych na jego podstawie.

Powiązane artykuły:

• Gminna ewidencja zabytków – skutki wpisu
• Wpis do rejestru zabytków: kiedy decyzja konserwatora może być wadliwa?
• Odszkodowanie za wadliwy wpis do rejestru zabytków: kiedy możesz uzyskać pieniądze?

Więcej o sporach budowlanych znajdziesz tu:

Instagram: Budowlane paragrafy

Facebook: Kancelaria Radcy Prawnego Jakub Kobyliński | Elblag | Facebook

Linkedin: Jakub Kobyliński | LinkedIn