Generalny wykonawca nie zwraca kaucji gwarancyjnej.

Albo właśnie upadł i pieniędzy nie ma.

Czy możesz żądać zwrotu bezpośrednio od inwestora?

Odpowiedź zależy od jednej kluczowej rzeczy: od tego, jak kaucja powstała w Twojej umowie. W tym artykule wyjaśniam kiedy inwestor odpowiada za zwrot kaucji gwarancyjnej na rzecz podwykonawcy, a kiedy nie.

Sprawdź czy Twoja sytuacja wygląda tak:

• Generalny wykonawca potrącał kaucję z Twoich faktur przez cały okres budowy
• Roboty skończyłeś, okres gwarancji minął, a pieniędzy nie ma
• GW nie odpowiada albo ma kłopoty finansowe
• Inwestor twierdzi, że to nie jego sprawa

Nie masz czasu czytać?

Nie ma problemu - poniżej podrzucam link do słuchania:

Nie nazwa decyduje, lecz mechanizm

W umowach można spotkać różne nazwy - "kaucja gwarancyjna", "kaucja na zabezpieczenie", "kaucja z tytułu dobrego wykonania umowy". W gruncie rzeczy chodzi o to samo. Dla kwalifikacji prawnej nazwa nie ma decydującego znaczenia - co ciekawe, nawet gdy strony same takie zabezpieczenie kaucją nazywają.

Co decyduje? Cechy kaucji oceniane w kontekście całej umowy - a zwłaszcza mechanizm jej tworzenia i zwrotu. Remedium dla zamawiającego, który chciałby uniknąć zwrotu kaucji, nie będzie z pewnością okoliczność, że zapisy o kaucji ujęto w odrębnym paragrafie umowy niż zapisy o wynagrodzeniu.

Orzecznictwo wyróżnia trzy kluczowe cechy prawdziwej kaucji gwarancyjnej:

Kauzalność - musi istnieć podstawa prawna przysporzenia po jednej ze stron. Prawną przyczyną przysporzenia jest zabezpieczenie wierzytelności.

Realność - kaucjodawca faktycznie przekazuje określoną ilość pieniędzy, a kaucjobiorca może z nich skorzystać i zobowiązuje się do ich zwrotu. To cecha która będzie miała często charakter decydujący.

Akcesoryjność - kaucja jest ściśle związana ze stosunkiem prawnym który zabezpiecza.

Brak którejkolwiek z tych cech konstytutywnych kaucji powoduje, że mamy do czynienia z innym tworem - nazywanym jedynie kolokwialnie "kaucją".

Tu jest sedno problemu. Jeśli kaucja powstaje przez potrącenia z faktur - brakuje elementu realnego przekazania pieniędzy. Taka "kaucja" pozbawiona jest cechy realności i w istocie pozostaje wynagrodzeniem z odroczonym terminem płatności. A to oznacza, że inwestor może odpowiadać za jej zwrot w ramach solidarnej odpowiedzialności z art. 647(1) KC.

Sądy przyznają wprost, że próba konstruowania uniwersalnej zasady odpowiadającej na pytanie czym jest "kaucja" jest wadliwa - bo twór nazywany w umowie "kaucją" każdorazowo jest kształtowany wolą stron i zależy od zastosowanych przez kontrahentów konstrukcji prawnych. Postawienie diagnozy powinno być poprzedzone analizą kontekstu sytuacyjnego, przebiegu negocjacji, dotychczasowej współpracy stron, zachowania stron, sposobu wykonania zobowiązania oraz celu umowy.

Kiedy inwestor odpowiada za zwrot kaucji

Art. 647(1) KC ustanawia solidarną odpowiedzialność inwestora i wykonawcy za zapłatę wynagrodzenia podwykonawcy - i tylko wynagrodzenia. Świadczenia innego rodzaju niestanowiące wynagrodzenia nie będą wchodziły w jej zakres.

Warto też pamiętać, że konstrukcja odpowiedzialności solidarnej ma swoje źródło bezpośrednio w ustawie - we wspomnianym przepisie - i nie wynika z mocy jakiejkolwiek umowy. Oznacza to, że nie jest dopuszczalne wyłączenie, ograniczenie ani rozszerzenie umową zakresu solidarnej odpowiedzialności. Tego typu zapisy w kontrakcie byłyby nieważne.

Kluczowe pytanie brzmi więc: czy zatrzymana kaucja nadal jest wynagrodzeniem, czy już czymś innym?

Jeśli kaucja powstała przez potrącenia z faktur lub zatrzymanie części wynagrodzenia - dominujący pogląd orzecznictwa mówi że nadal jest wynagrodzeniem z odroczonym terminem płatności. Inwestor odpowiada solidarnie za jej zwrot.

Jeśli kaucja powstała przez wpłatę gotówki przed rozpoczęciem robót - jest prawdziwą kaucją w sensie prawnym. Inwestor za jej zwrot nie odpowiada.

Masz problem ze zwrotem kaucji gwarancyjnej?

W praktyce spory o kaucję pojawiają się najczęściej gdy generalny wykonawca nie zwraca zatrzymanej kwoty, inwestor odmawia płatności albo strony inaczej interpretują zapisy umowy.

Jeżeli masz podobny problem, prześlij mi umowę do analizy.

jk@mecenaskobylinski.pl tel. 512 438 673

Jak wyglądało orzecznictwo - dwie linie i jeden kontrowersyjny wyrok SN

Przez kilka lat orzecznictwo było podzielone. Nie zawsze panowały klarowne poglądy Sądu Najwyższego - ewoluowały na przestrzeni lat.

Linia pierwsza - niekorzystna dla podwykonawców

W 2017 r. Sąd Najwyższy wydał wyrok (sygn. V CSK 428/16), który na kilka lat skomplikował sytuację podwykonawców. Sprawa dotyczyła stanu faktycznego w którym strony ustaliły, że zabezpieczenie należytego wykonania umowy wyniesie 10% wynagrodzenia umownego brutto. Do czasu dostarczenia gwarancji bankowej lub ubezpieczeniowej zamawiający miał prawo zatrzymywać z pierwszej - a w razie potrzeby także z kolejnych faktur - 10% wynagrodzenia.

SN stwierdził, że zatrzymanie części należnego wynagrodzenia jest jednym ze sposobów tworzenia kaucji gwarancyjnej. Z chwilą zatrzymania części wynagrodzenia stało się ono kwotą gwarancji, której status prawny jest całkowicie inny od wynagrodzenia za roboty budowlane. Beneficjent kwotę gwarancji może zużyć tylko na ściśle określony cel w oznaczonym czasie - a jeżeli nie zajdzie zdarzenie przewidziane umową gwarancji, jest zobowiązany do zwrotu tej kwoty.

Zdaniem SN po zatrzymaniu wynagrodzenia na poczet kaucji zmieniła się podstawa prawna świadczenia. Jako podstawę tego rozumowania SN powołał art. 506 §1 KC o odnowieniu zobowiązania: "Jeżeli w celu umorzenia zobowiązania dłużnik zobowiązuje się za zgodą wierzyciela spełnić inne świadczenie albo nawet to samo świadczenie, lecz z innej podstawy prawnej, zobowiązanie dotychczasowe wygasa". W konsekwencji - roszczenie o zwrot kaucji nie jest tożsame z roszczeniem o zapłatę wynagrodzenia, a inwestor nie odpowiada solidarnie za jej zwrot.

W ślad za tym wyrokiem poszła część sądów - m.in. Sąd Apelacyjny w Warszawie oraz Sąd Okręgowy w Olsztynie, co przez kilka lat pogłębiało niepewność w sporach o zwrot kaucji.

Linia druga - korzystna dla podwykonawców

Równolegle rozwijała się druga linia orzecznicza, która cieszyła się znacznie większym uznaniem sądów. Reprezentowały ją m.in. Sąd Apelacyjny w Białymstoku, Sąd Okręgowy w Warszawie oraz Sąd Najwyższy w wyroku z marca 2018 r. (sygn. I CSK 349/17).

Sądy te stwierdziły wprost, że wyrok SN z 2017 r. jest nieprawidłowy. Wbrew stanowisku SN nie może być mowy o wystąpieniu instytucji odnowienia zobowiązania z art. 506 §1 KC. Tym samym roszczenie o wynagrodzenie nie wygasło ani nie przekształciło się w świadczenie należne na innej podstawie prawnej.

Kaucję potrącaną lub zatrzymywaną z wynagrodzenia wykonawcy należy kwalifikować jak wynagrodzenie z odroczonym terminem płatności - które nie uchyla solidarnej odpowiedzialności inwestora za jego zapłatę. W przypadku gdy strony postanowiły, że na poczet kaucji zatrzymywana jest określona część wynagrodzenia, zatrzymywana kwota nie traci swojego charakteru wynagrodzenia. Wskutek takiego zabiegu strony jedynie przesunęły termin wymagalności zwrotu kaucji. W takim wypadku brakuje elementu wydania kwoty kaucji - więc taka umowa pozbawia "kaucję" cechy realności.

Pod względem liczby orzeczeń zdecydowanie więcej było tych korzystnych dla podwykonawców.

Stan orzecznictwa dziś; dobra wiadomość dla podwykonawców

W maju 2022 r. Sąd Najwyższy (sygn. I CSK 1526/22) po raz kolejny zajął stanowisko w tej sprawie - uznając za słuszny pogląd wyrażony w wyrokach z marca 2018 r., listopada 2016 r. oraz grudnia 2019 r. SN potwierdził, że inwestor ponosi solidarną odpowiedzialność z wykonawcą za zapłatę zatrzymanej części wynagrodzenia na poczet zabezpieczenia.

Cegiełkę dołożył też Sąd Rejonowy w Bydgoszczy w wyroku z grudnia 2022 r. (sygn. VIII GC 1663/22), który również poszedł tą ścieżką.

Jeśli jesteś podwykonawcą - to dobra wiadomość.

Nie oznacza to jednak automatycznego wygrania sprawy. Nadal kluczowe znaczenie mają zapisy umowy, mechanizm powstania kaucji i okoliczności całej sprawy. W praktyce wiele sporów o kaucję gwarancyjną trafia do sądu właśnie dlatego, że strony różnie interpretują charakter zatrzymanych środków. Każdą sprawę trzeba oceniać indywidualnie.

Co z tego wynika w praktyce

Czy inwestor odpowiada za zwrot kaucji gwarancyjnej podwykonawcy - zależy przede wszystkim od trzech rzeczy:

• jak skonstruowano zabezpieczenie w umowie
• w jaki sposób kaucja powstała
• czy zatrzymana kwota nadal stanowi część wynagrodzenia

Praktyczna zasada kciuka: jeśli kaucja była potrącana z Twoich faktur - masz mocne podstawy żeby żądać jej zwrotu od inwestora. Jeśli wpłaciłeś ją gotówką przed rozpoczęciem robót - najczęściej nie.

---

Nie odzyskałeś kaucji gwarancyjnej?

Generalny wykonawca nie zwraca zatrzymanych pieniędzy, a inwestor twierdzi że to nie jego sprawa.

W wielu takich przypadkach możesz żądać zwrotu bezpośrednio od inwestora.

Wyślij mi umowę - ocenię czy masz podstawę do roszczenia.

e-mail: jk@mecenaskobylinski.pl